Ε.Πα.Μ. Πολιτισμού
ΟΜΙΛΙΑ ΓΙΑ
ΤΗΝ ΕΚΔΗΛΩΣΗ-ΚΑΛΕΣΜΑ
ΚΑΛΛΙΤΕΧΝΩΝ
ΤΟΥ ΕΠΑΜ
Ζούμε σε μία εποχή που μέχρι πρότινος πολλοί δεν
περίμεναν ότι θα ζούσαν. Βιώνουμε στη ζωή μας αλλαγές που κάποτε φάνταζαν
μακρινές, περασμένες κακές αναμνήσεις βιβλίων ιστορίας. Όλα στην καθημερινότητά
μας έδειχναν ότι έβαιναν, κατά τα φαινόμενα, καλώς...
Ο λαός της χώρας μας βιώνει μία πρωτόγνωρη στο εύρος και
το βάθος μεταπολεμικά κρίση. Δικαιώματα στοιχειώδη (δικαίωμα στην εργασία, στην
παιδεία, στην ασφάλιση, στην υγεία· η προστασία της οικογένειας, της
μητρότητας, των νέων, της επόμενης γενιάς, των ηλικιωμένων) δικαιώματα και
κοινωνικές αρωγές ήδη, προ κρίσης, προβληματικά, τώρα καταστρατηγούνται
απροκάλυπτα, αίρονται πραξικοπηματικά και διεκδικούν τη μόνιμη επωδό της
ύστερης, από δω και στο εξής, ζωής μας...
Η προμελετημένη και σκόπιμη παράδοση της εθνικής
κυριαρχίας της χώρας μας υποδουλώνει έναν περήφανο λαό και τον αναγκάζει να
σκύψει το κεφάλι υποτακτικά στην ΕΕ-ΕΚΤ-ΔΝΤ. Ο λαός και η απώλεια της εθνικής
του κυριαρχίας γίνονται τα μέσα για την εξασφάλιση της σωτηρίας των ξένων
τραπεζών, με την επιβολή έξωθεν εξανδραποδιστικής οικονομικής πολιτικής και της
εγκαθίδρυσης ενός πρωτόγνωρου καθεστώτος. Η άνευ όρων παράδοση της χώρας μας σε
περίπτωση μη αποπληρωμής των δανείων, και η αφαίμαξη των εργαζoμένων από
ενεργούμενες και εκτελεστικές κυβερνήσεις δωσίλογων-τεχνοκρατών-φασιστών δεν
δείχνουν τίποτα περισσότερο από την απροκάλυπτη και καταφανή επίθεση που
εξαπολύουν στον λαό της χώρας μας.
Η κρίση είναι βαθιά και σοβαρή. Το εύρος και το βάθος της
είναι τέτοιας κλίμακας και τέτοιας έντασης που δεν μπορεί να περιοριστεί μόνο
στη μικρή γεωγραφική έκταση της χώρας μας. Η Ιταλία, η Ισπανία, η Πορτογαλία, η
Αγγλία, η Γαλλία... είναι μερικές μόνο από τις χώρες παγκοσμίως όπου οι λαοί
βλέπουν μέρα με τη μέρα την ανασφάλεια και την οικονομική εξαθλίωση να
μεγαλώνει.
Το ενιαίο νόμισμα, που υποτίθεται ότι προστάτευε και
συνένωνε ευρωπαίους λαούς και κράτη, γίνεται πλέον καταφανές ότι λειτουργεί με
όρους οικονομικής κυριαρχίας κρατών-δυνάμεων έναντι κρατών-υπόδουλων-αδυνάμων.
Η χώρα μας έχει καταστεί αδύναμος κρίκος, ενός συστήματος του οποίου οι
εγγενείς, τρόπον τινά, στρεβλώσεις και ατομικές επιδιώξεις των υπηρετούντων του
(οι οποίες επιτρέπουν σε κάποιους να πλουτίζουν αναίσχυντα και να κερδοσκοπούν
εις βάρος άλλων) οδηγούν στην εξαθλίωση εκατομμύρια ανθρώπους. Εμείς, τι θα
κάνουμε;...
Τα αίτια της κρίσης εκκινούν στη σφαίρα της οικονομίας.
Δεν περιορίζονται όμως μόνον εκεί. Διαπερνούν και διεισδύουν, εμποτίζουν σχεδόν
κάθε πτυχή της ζωής του ανθρώπου. Από επίπεδο μη άμεσα κατανοητό και
προσβάσιμο, μεταπηδούν, διαθλώνται, σε επίπεδο άμεσα αισθητηριακό αντιληπτό:
Μειώνονται οι μισθοί, αυξάνονται τα όρια συνταξιοδότησης, καταργούνται οι
συλλογικές συμβάσεις εργασίας, χιλιάδες άνθρωποι οδηγούνται στην ανεργία, οικογένειες:
που δεν μπορούν να μεγαλώσουν τα παιδιά τους, που δεν μπορούν να εξασφαλίσουν
τροφή, άνθρωποι, που κλείνονται στον εαυτό τους, που αναδιπλώνοναι
συναισθηματικά, που ιδιωτεύουν... Από τη μια μεριά, αναδύονται αισθήματα
απελπισίας, αισθήματα υποταγής, αποπροσανατολισμός, αμηχανία, απάθεια... Από
την άλλη, προβάλλουν αισθήματα οργής, αγανάκτησης, αξιοπρέπειας, άνθρωποι που
δεν δέχονται να υποταχθούν και να σκύψουν το κεφάλι, που έχουν διάθεση να
αγωνιστούν και να διεκδικήσουν τις τύχες της ζωής τους...
Ο άνθρωπος διαμέσου των αισθήσεων προσοικειώνεται και
εσωτερικεύει τον κόσμο στον οποίο ζει. Τον αντανακλά εσωτερικά και βιώνει
συγκινησιακά τις αναδυόμενες κοινωνικές συγκρούσεις. Σ' αυτή την περίπτωση
προκύπτει το εξής έντονο δίλημμα: Ο καταπιεσμένος είτε παλεύει και νιώθει
κύριος της μοίρας του, είτε παραδίδεται και αφήνεται έρμαιο απαθές των
καταπιεστών του...
Η επιφορτισμένη μ' αυτή την πρώτη αποτίμηση αισθητική
συνείδηση στρέφει την προσοχή της στο περιβάλλον. Εξετάζει, παρατηρεί,
αισθάνεται, αποφαίνεται: τι είναι καλό, τι είναι κακό, τι είναι ωφέλιμο, τι
είναι βλαβερό, τι είναι χρήσιμο και επιζήμιο, τι είναι ωραίο, τι είναι
όμορφο...
Η αίσθηση του ωραίου, του ωφέλιμου, του αποδεκτού,
διαμορφώνουν καταλυτικά την στάση του ανθρώπου ως κοινωνικού όντος. Αν ο κόσμος
στον οποίο ζει είναι φιλόξενος, δίκαιος, ασφαλής, αν ο άνθρωπος μπορεί να
ικανοποιεί τις ανάγκες του για επιβίωση και προσωπική ανάπτυξη, αν του δίνεται
η δυνατότητα να απολαμβάνει και να χαίρεται τη ζωή του, τότε, αυθόρμητα - θα
μπορούσαμε να πούμε - ότι δεν υφίσταται λόγος οργής, αμισβήτησης, αντίδρασης...
Αν όμως ο άνθρωπος ζει σ' έναν κόσμο ο οποίος αλλάζει δραματικά, σ' έναν κόσμο
ο οποίος ανακατατάσσεται και αναδιαμορφώνεται εις βάρος του και εις βάρος των
συνανθρώπων του, ο οποίος τον αποξενώνει, τον αδικεί, τον απομονώνει, ο οποίος
διαψεύδει τις προσδοκίες του και τα όνειρά του και συνάμα δημιουργεί όρους
διαβίωσης δυσβάσταχτους και τριτοκοσμικούς, τότε η αίσθηση του ωραίου, η
αίσθηση του καλού και του ωφέλιμου, η αίσθηση του αποδεκτού, μεταπηδά βίαια απ'
τον θετικό πόλο της αισθητικής αποτίμησης στον αρνητικό.
Η τέχνη, ως η εμπράγματη μορφή αισθητικής συνείδησης,
καθίσταται σε καιρούς κρίσης ένα μοναδικό όπλο. Ο σκεπτόμενος άνθρωπος, ο
άνθρωπος που αναρωτιέται για το “τις ή τι πταίει”, ανοίγει τις πόρτες της
σκέψης του και αναζητά απαντήσεις. Μελετά, ψάχνει, ρωτά, κοινωνικοποιείται,
στρέφει την προσοχή του στο 1) “γιατί” έχουν έτσι τα πράγματα, και στο
2) “πώς” μπορεί να τα μετασχηματίσει προς όφελός του, να τα αλλάξει, να
τα αναδιαμορφώσει...
Η τέχνη έρχεται για να αφουγκραστεί την συγκυρία. Προσέρχεται για να
μελετήσει, να περιγράψει, ν' αναδείξει, εκείνες τις πτυχές της ζωής των
ανθρώπων και της κοινωνίας οι οποίες καθίστανται άμεσα ασθενείς. Προσέρχεται
για να δώσει πνοή, για να εμπνεύσει θάρρος, να πελεκήσει δύναμη...
Εν καιρώ κρίσης οι άνθρωποι
καλούνται να αναλάβουν τις τύχες τους στα χέρια τους. Καλούνται να τραγουδήσουν
«όχι για να ξεχωρίσουν από τον κόσμο, αλλά όπως λέει ο ποιητής, για να σμίξουν
με τον κόσμο!» Η καλλιτεχνική δημιουργία έρχεται ως παρηγορήτρα, έρχεται για ν'
ακουμπήσει και για να λυτρώσει την βασανισμένη αδύναμη ψυχή, να της δώσει
δύναμη, να εμπνεύσει θάρρος... Η καλλιτεχνική δημιουργία έρχεται να καλλιεργήσει προβληματισμό, να αναδείξει ουσιώδεις
πλευρές της κοινωνίας, πτυχές που δεν είναι άμεσα ορατές, να δώσει προοπτική...
Έρχεται να εστιάσει σ' εκείνους του ψυχολογικούς μηχανισμούς που άλλοτε
δυναστεύουν και περιθωριοποιούν τον άνθρωπο και τον απομονώνουν, κι άλλοτε τον
καθιστούν περήφανο και αποφασισμένο, αλύγιστο αγωνιστή. Η τέχνη έχει καθήκον να
εμπνεύσει θάρρος και αγωνιστικότητα, καθ' ότι ο αγώνας των συνενωμένων ανθρώπων
έχει ανάγκη από μια ψυχωμένη καρδιά! Παλεύουμε και τραγουδάμε. Τραγουδάμε κι
εμπνεόμαστε για να παλεύουμε!
Απαραίτητη προϋποθεση για να
γίνουν όλα αυτά είναι η οργάνωση. Είναι η δημιουργία εκείνου του φορέα στον
οποίο θα φιλοξενούνται όλες οι τέχνες, όλοι οι δημιουργοί, οι οποίοι θα
βρίσκουν την αλληλεγγύη και τη συντροφικότητα και θα έχουν την δυνατότητα
ζύμωσης και δημιουργίας έργων τα οποία θα απευθύνονται στην καρδιά του λαού.
Αξιομνημόνευτη είναι η ιστορική
αναλογία του ΕΑΜ. Το ΕΑΜ εκτός από την ένοπλη αντίσταση του ελληνικού λαού την
περίοδο της γερμανικής κατοχής, οργάνωσε και την πνευματική-καλλιτεχνική του
αντίσταση. Λογοτέχνες, ποιητές, θεατρικοί συγγραφείς, μουσικοί, ζωγράφοι,
χαράκτες και άλλοι άνθρωποι του πολιτισμού έδωσαν το παρόν και στρατεύθηκαν από
το μετερίζι της τέχνης στον αγώνα κατά των φασιστών κατακτητών (πολλοί απ'
αυτούς και στις ένοπλες γραμμές της αντίστασης).
Λογοτέχνες όπως ο Άγγελος
Σικελιανός (ο οποίος διετέλεσε και γενικός γραμματέας του ΕΑΜ Λογοτεχνών), ο
Κώστας Βάρναλης, ο Γιάννης Ρίτσος, ο Τάσος Λειβαδίτης, ο Μενέλεαος Λουντέμης, η
Έλλη Αλεξίου, η Γαλάτεια Καζαντζάκη, ο Κωστής Παλαμάς (ο οποίος χαιρέτισε το
ΕΑΜ, αλλά λόγω της προχωρημένης ηλικίας του δεν μπορούσε να συμμετέχει·
απεβίωσε τον Ιανουάριο του 1943) είναι μερικοί μόνο απ' τους πολλούς που
συνέβαλαν αποφασιστικά στην οργάνωση και τη λογοτεχνική δημιουργία κατά την
περίοδο της Κατοχής.
Συνθέτες, όπως ο Μίκης
Θεωδοράκης, ο Μάνος Χατζιδάκις, άγνωστοι κι ανώνυμοι αγωνιστές μέσα από τις
γραμμές του ΕΛΑΣ και της ΕΠΟΝ έγραψαν και συνέθεσαν τραγούδια και ύμνους, κι
εμψύχωσαν το φρόνημα των αγωνιστών.
Επίσης, εικαστικοί, όπως ο
Τάσσος και η Βάσω Κατράκη, απεικόνισαν με ανεπανάληπτο τρόπο τη φασιστική
θηριωδία και ζωγράφισαν την ελπίδα και το δίκαιο του αγώνα του ελληνικού λαού.
Το ΕΠΑΜ εμπνεόμενο από την
μοναδική ιστορική παράδοση του έθνους μας καλεί όλους τους συναδέλφους
καλλιτέχνες και ανθρώπους του πολιτισμού, να συμμετάσχουν στην συγκρότηση του
ΕΠΑΜ Πολιτισμού ούτως ώστε οργανωμένα και αποφασιστικά να παλέψουμε για την
ανύψωση του ηθικού φρονήματος του ελληνικού λαού. Να εμπνεύσουμε θάρρος, να
ζωγραφίσουμε προοπτική...
Η κλιμακούμενη ξένη επέμβαση
στη χώρα μας και η απαίτηση να δώσει ο λαός γη και ύδωρ με τις ευλογίες της
ντόπιας δωσίλογης κυβέρνησης δεν αφήνουν άλλη επιλογή από το να πάρει ο λαός
τις τύχες του στα χέρια του...
Οι στοίχοι του ποιητή, έμελλε,
ακόμη μια φορά, να εκφράσουν με απαράμιλλο τρόπο τα αισθήματα του ελληνικού
λαού:
«Aυτά τα δέντρα δε βολεύονται με λιγότερο
ουρανό,
αυτές οι πέτρες δε βολεύονται κάτου απ' τα
ξένα βήματα,
αυτά τα πρόσωπα δε βολεύονται παρά μόνο στον
ήλιο,
αυτές οι καρδιές δε βολεύονται παρά μόνο στο
δίκιο...»
Γ.
Ρίτσος, «Ρωμιοσύνη» (1945-1947)
Συναγωνιστές, συναγωνίστριες...
γιγαντώνουμε τον αγώνα!
8/12/2011, Αθήνα
